Czym naprawdę jest UI? I dlaczego to nie tylko przyciski

 

 

W sieci bez trudu znajdziemy definicję UI. Zwykle brzmi ona mniej więcej tak: User Interface to interfejs użytkownika umożliwiający interakcję z systemem. Brzmi poważnie i technicznie, ale niewiele wyjaśnia. Bo jeśli sprowadzimy UI wyłącznie do graficznych elementów — przycisków, ikon, kolorów czy układu ekranu — pominiemy jego istotę.

UI to nie są przyciski.

UI to sposób, w jaki człowiek rozmawia z maszyną.

A ta rozmowa zaczęła się znacznie wcześniej niż pierwsze strony internetowe i znacznie wcześniej niż graficzne systemy operacyjne.

Zanim był ekran, były sygnały

 

Pierwsze komputery nie miały okien ani folderów. Nie miały nawet ekranów w dzisiejszym rozumieniu. Interakcja odbywała się przez fizyczne panele sterujące, przełączniki i migające diody. Zmiana jednego bitu oznaczała przestawienie przełącznika, a informacją zwrotną była lampka, która zapalała się lub gasła.

To również był interfejs użytkownika. Nieprzyjazny, wymagający technicznej wiedzy i ogromnej koncentracji, ale wciąż stanowiący warstwę komunikacji między człowiekiem a systemem. Już wtedy UI pełnił swoją podstawową funkcję: ujawniał, w jaki sposób maszyna reaguje na nasze działania.

 

Prompt: szybkość kosztem pamięci

 

Później pojawił się wiersz poleceń. DOS, Unix, terminal. Zamiast przełączników mieliśmy tekst, zamiast fizycznych sygnałów — komendy wpisywane z klawiatury. To był ogromny krok naprzód, ponieważ komunikacja stała się bardziej abstrakcyjna, a tym samym potężniejsza.

Wiersz poleceń pozwalał wykonywać operacje szybko i precyzyjnie. Do dziś doświadczeni użytkownicy terminala potrafią działać sprawniej niż w wielu aplikacjach graficznych. Jednak ta efektywność miała swoją cenę. Trzeba było pamiętać nazwy komend, ich składnię, parametry, ścieżki dostępu. System nie podpowiadał struktury — trzeba ją było nosić w głowie.

Prompt był szybki, ale wymagał pamięci. Był wydajny, lecz nie wybaczał zapominania.

GUI: interfejs jako przestrzeń orientacji

 

Gdy systemy zaczęły się rozrastać, pojawiła się potrzeba nowego sposobu organizowania złożoności. Tak narodziło się GUI — graficzny interfejs użytkownika. Okna, foldery, kosz, ikony, pasek zadań. To nie była jedynie zmiana estetyczna. To była zmiana poznawcza.

Foldery nie są technicznie konieczne do działania komputera. Komputer mógłby funkcjonować bez metafory biurka czy dokumentów. Ale człowiek potrzebuje struktury, która pozwoli mu zrozumieć, gdzie się znajduje i jak poruszać się po coraz bardziej złożonym systemie.

GUI nie zastąpiło promptu dlatego, że było szybsze. Zastąpiło go dlatego, że było łatwiejsze do ogarnięcia poznawczo. Przeniosło część odpowiedzialności za porządek z pamięci użytkownika na interfejs.

UI to nie to samo co UX

 

W tym miejscu warto zatrzymać się na chwilę i rozróżnić UI od UX, bo te pojęcia często używane są zamiennie. UI to warstwa kontaktu, widoczna forma komunikacji między człowiekiem a systemem. UX to całe doświadczenie — emocje, poczucie kontroli, zrozumienie, bezpieczeństwo.

Przycisk „Zapisz” jest elementem UI.

To, czy użytkownik wie, kiedy powinien go użyć i czy czuje się pewnie po jego kliknięciu — to już UX.

Można mieć dopracowane wizualnie UI i fatalne UX, jeśli system nie komunikuje się w sposób zrozumiały. Można też mieć proste, niemal surowe UI i świetne UX, jeśli struktura i logika działania są czytelne.

UI jest narzędziem komunikacji. UX jest jakością tej komunikacji.

Warstwy interfejsu, których nie zauważamy

 

Interfejs nie istnieje tylko na jednym poziomie. Wiele gier komputerowych działa w systemie Windows, korzysta z jego zasobów, ale jednocześnie tworzy własny świat interfejsu. Nie używa systemowych okien ani przycisków, lecz buduje swoje menu, wskaźniki i mechanizmy nawigacji.

To pokazuje, że UI może funkcjonować na wielu warstwach jednocześnie. System operacyjny ma swój interfejs. Przeglądarka ma swój. Strona internetowa ma kolejny. A aplikacja działająca w przeglądarce buduje jeszcze jedną warstwę ponad nimi.

Często poruszamy się między tymi poziomami nieświadomie, nie zastanawiając się, jak wiele struktur współpracuje, by umożliwić nam wykonanie jednej czynności.

Powrót do promptu

 

Wydawało się, że graficzne interfejsy zdominowały świat technologii na dobre. A potem pojawiły się systemy oparte na konwersacji, takie jak ChatGPT, i nagle znów zaczęliśmy wpisywać polecenia.

Prompt powrócił w nowej formie. Zamiast komendy dir czy ls, wpisujemy zdania w języku naturalnym. Zamiast składni systemowej mamy strukturę myśli. Jednak mechanizm pozostaje zaskakująco podobny: komunikacja jest liniowa, oparta na ciągu kolejnych poleceń i odpowiedzi.

Prompt jest szybki. Pozwala ominąć wiele kliknięć i przejść bezpośrednio do celu. Daje poczucie sprawczości i bezpośredniego dostępu do możliwości systemu. Ale wraz ze wzrostem złożoności projektu wraca stary problem — pamięć.

Kiedy rozmowa przestaje wystarczać

 

Na początku rozmowa z AI wydaje się klarowna i uporządkowana. Zadajemy pytanie, otrzymujemy odpowiedź, doprecyzowujemy, idziemy dalej. Jednak gdy projekt zaczyna obejmować wiele wątków, decyzji i zależności, konwersacja rozrasta się i zaczyna przypominać plątaninę.

To dokładnie ten sam moment, w którym w historii komputerów pojawiła się potrzeba GUI. Nie dlatego, że prompt był zły albo przestarzały, lecz dlatego, że system stał się zbyt złożony, by dało się nim wygodnie zarządzać wyłącznie przy pomocy pamięci i liniowej rozmowy. Kiedy liczba zależności przekracza nasze możliwości poznawcze, interfejs musi przejąć rolę organizatora.

Często pojawia się w tym miejscu sugestia, że rozwiązaniem może być rozmowa głosowa z AI, która wydaje się bardziej naturalna i ludzka. W rzeczywistości jednak głos nie rozwiązuje problemu złożoności. Jest jedynie inną formą tego samego modelu — liniowej konwersacji. Zamiast pisać, mówimy. Zamiast czytać, słuchamy. Struktura interakcji pozostaje identyczna.

Co więcej, rozmowa głosowa może być jeszcze bardziej rozpraszająca, ponieważ trudniej w niej zobaczyć całość, wrócić do wcześniejszej decyzji czy dostrzec powiązania między wątkami. W tekście możemy przewinąć historię rozmowy i ponownie ją przeanalizować. W głosie wszystko płynie i znika. To nie jest nowy interfejs — to tylko nowy sposób wpisywania poleceń.

Jaki będzie kolejny etap UI?

 

Jeśli prompt przypomina terminal, a rozmowa głosowa nie zmienia jego istoty, to kolejnym krokiem nie będzie zmiana sposobu komunikacji, lecz zmiana sposobu organizowania kontekstu. Być może przyszły interfejs AI nie będzie oparty ani na folderach, ani na oknach, lecz na mapach zależności, wizualizacji intencji czy przestrzeni, która pozwoli zobaczyć strukturę projektu w całości.

Nie chodzi o ładniejsze przyciski ani bardziej naturalne komendy. Chodzi o narzędzie, które pomoże nam zrozumieć, gdzie jesteśmy w procesie i jakie decyzje już podjęliśmy.

Bo gdy system staje się naprawdę złożony, największą wartością nie jest szybkość odpowiedzi, lecz przejrzystość myślenia.

UI jako sposób ujawniania logiki

 

UI nigdy nie było wyłącznie grafiką. Było sposobem, w jaki system odsłania swoją logikę przed człowiekiem. Gdy system był prosty, wystarczały lampki i przełączniki. Gdy stał się bardziej abstrakcyjny, pojawił się prompt. Gdy złożoność wzrosła, potrzebowaliśmy przestrzeni graficznej. Dziś, w erze AI, stoimy przed kolejnym etapem tej ewolucji.

Historia interfejsów nie jest historią stylów wizualnych. Jest historią radzenia sobie ze złożonością.

I być może właśnie teraz jesteśmy w momencie, w którym potrzebujemy nowej warstwy UI — nie po to, by mówić do maszyn szybciej, ale po to, by lepiej rozumieć własne procesy myślenia.

UI to zawsze koszt złożoności – tylko pytanie, czy płaci go użytkownik, czy system.